Trung Quốc đang nắm “yết hầu” nam châm đất hiếm toàn cầu: Thế giới có thể tê liệt chuỗi cung ứng chỉ vì một nút siết xuất khẩu
Trong bối cảnh hiện tại, nếu Trung Quốc quyết định ngừng xuất khẩu nam châm đất hiếm trong 30 ngày, các ngành công nghiệp như xe điện, quốc phòng và smartphone sẽ phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Một báo cáo mới từ International Energy Agency (IEA) đã chỉ ra rằng Trung Quốc hiện chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn là tỷ lệ kiểm soát trong khâu tinh luyện và sản xuất nam châm hiệu suất cao đã vượt qua mốc 90% toàn cầu.
Điều này đồng nghĩa với việc Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, cùng với ngành công nghiệp xe điện toàn cầu đang phải phụ thuộc rất lớn vào chuỗi cung ứng từ Trung Quốc.
Vai trò của nam châm đất hiếm hiện nay
- Xe điện của các hãng như Tesla, BYD, Hyundai, Toyota đều sử dụng nam châm đất hiếm.
- Tuabin điện gió ngoài khơi cần một lượng lớn nam châm đất hiếm.
- Smartphone, drone, và radar quân sự đều phụ thuộc vào loại nam châm này.
- Các thiết bị quân sự như tên lửa, F-35, và tàu ngầm hạt nhân cũng cần nam châm đất hiếm.
Bảng kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu năm 2024
| Công đoạn | Trung Quốc | Phần còn lại của thế giới |
|---|---|---|
| Khai thác | Khoảng 60% | Khoảng 40% |
| Tinh luyện | Hơn 90% | Dưới 10% |
| Sản xuất nam châm | Gần 95% | Rất thấp |
Các đối thủ đang cố gắng thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc
| Quốc gia | Hành động |
|---|---|
| Mỹ | Tài trợ hàng trăm triệu USD để xây dựng nhà máy nam châm. |
| Nhật Bản | Tăng cường tích trữ và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu. |
| Ấn Độ | Bơm hơn 7.280 crore rupee để phát triển nam châm đất hiếm. |
| EU | Đề xuất đạo luật khoáng sản chiến lược nhưng tiến độ thực hiện còn chậm. |
Dù Mỹ đã có MP Materials, Australia có Lynas Rare Earths, và Nhật Bản có Hitachi Metals, nhưng hiện tại chưa có quốc gia nào đủ khả năng cạnh tranh trực tiếp với hệ sinh thái tinh luyện và sản xuất nam châm của Trung Quốc.
Tại sao Trung Quốc gần như “bất khả chiến bại”?
- Họ kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng từ mỏ đến nhà máy nam châm.
- Có chuỗi cung ứng nội địa cực lớn và hiệu quả.
- Giá sản xuất thấp hơn so với phương Tây.
- Chính phủ đã hỗ trợ trong nhiều thập kỷ qua.
- Công nghệ tinh luyện của họ đi trước nhiều đối thủ.
Nhiều chuyên gia khẳng định rằng “mỏ đất hiếm” không còn là yếu tố quyết định lớn nhất. Thứ tạo nên quyền lực thực sự chính là công nghệ tinh luyện và sản xuất nam châm NdFeB thế hệ cao cấp.
Châu Âu đang hụt hơi rõ rệt
GKN tại châu Âu thậm chí đã hủy bỏ kế hoạch xây dựng nhà máy nam châm đất hiếm do khó khăn trong việc cạnh tranh với giá cả từ Trung Quốc.
Việt Nam có cơ hội không?
Việt Nam được IEA nhắc đến trong nhóm các quốc gia tham gia vào chuỗi cung ứng khai thác đất hiếm. Tuy nhiên, khoảng cách lớn nhất hiện nay vẫn là công nghệ tinh luyện sâu, sản xuất vật liệu từ tính và chuỗi công nghiệp phụ trợ. Nếu không nhanh chóng cải thiện, Việt Nam có thể chỉ dừng lại ở vai trò bán tài nguyên thô thay vì trở thành trung tâm công nghiệp vật liệu chiến lược.
Giá trị thật sự của đất hiếm không nằm ở quặng
Một tấn quặng thô có thể chỉ có giá vài chục triệu VND. Nhưng khi được tinh luyện thành nam châm hiệu suất cao sử dụng cho xe điện hoặc quốc phòng, giá trị của nó có thể tăng gấp hàng chục lần.
Thế giới đang bước vào cuộc chiến tài nguyên mới, và lần này, “dầu mỏ của kỷ nguyên điện hóa” có thể chính là đất hiếm.
